Logopeda i ortodonta – co musisz wiedzieć o tej relacji?

Logopeda i ortodonta – dwa kompletnie odmienne światy? Nie do końca. W rzeczywistości są bardzo blisko siebie i funkcjonują w symbiozie. Jedno bez drugiego praktycznie nie istnieje. Czasami wady wymowy biorą się z ze złego zgryzu, który wystarczy wyprowadzić podczas leczenia ortodontycznego. Czasami logopeda wyczuje napięcia na twarzy, które są spowodowane złym ułożeniem szczęki. I właśnie wtedy liczy się Twoja wiedza, która nie tylko zauważy problem, ale również skieruje do specjalisty, z którym wspólnie wypracują plan działania.

Anatomia zależności, czyli jak funkcja tworzy strukturę

W logopedii istnieje nienaruszalna zasada: funkcja kształtuje strukturę, a struktura determinuje funkcję. Co to oznacza? Kości twarzoczaszki u rozwijającego się dziecka są niezwykle plastyczne. Głównym architektem, który od środka rozbudowuje górną szczękę i modeluje podniebienie, jest język. W warunkach fizjologicznych, kiedy dziecko milczy lub śpi, język powinien spoczywać na podniebieniu (tzw. pozycja wertykalno-horyzontalna lub „pozycja spoczynkowa”). Działa on wtedy jak naturalny ekspander – napiera na kość, rozszerzając łuk zębowy i robiąc miejsce dla stałych zębów.

Co się dzieje, gdy ten mechanizm zawodzi (np. z powodu skróconego wędzidełka języka, nawykowego oddychania przez usta przy przerośniętym trzecim migdale czy długiego ssania smoczka)?

Język opada na dno jamy ustnej. Szczęka, pozbawiona wewnętrznego stymulatora, zaczyna się zwężać pod naporem mięśni policzkowych. Podniebienie unosi się wysoko do góry (tworzy się tzw. podniebienie gotyckie), a zęby zaczynają stłaczać się i rotować, bo fizycznie brakuje dla nich miejsca. W tym samym momencie wiotczeje warga górna, żwacze tracą siłę, a mowa staje się bezdźwięczna, „kluchowata” i pełna substytucji. Dlatego logopeda i ortodonta muszą iść ramię w ramię.

Logopeda i ortodonta – cztery kluczowe wady zgryzu, które logopeda MUSI rozpoznać

Nie masz uprawnień do stawiania diagnozy ortodontycznej i nie musisz znać klasyfikacji na wyrywki. Twoim zadaniem jest jednak zauważenie nieprawidłowości strukturalnych, opisanie ich językiem faktów i skierowanie pacjenta do lekarza. 

1. Zgryz otwarty (Apeksgonia)

Siekacze górne i dolne nie stykają się ze sobą przy zaciśniętych zębach bocznych. Pomiędzy łukami powstaje widoczna szczelina.

• Konsekwencja logopedyczna – to bezpośrednie zaproszenie do seplenienia międzyzębowego. Język w naturalny sposób próbuje „zatkać” powstałą dziurę podczas połykania i mówienia, wsuwając się między zęby przy głoskach t, d, n, l, s, z, c, dz. Terapia tych głosek bez jednoczesnego zamykania zgryzu przez ortodontę jest całkowicie bezcelowa.

2. Tyłozgryz

Żuchwa jest cofnięta w stosunku do szczęki. Zęby górne mocno wystają przed dolne (rodzice często mówią, że dziecko ma „zęby jak zajączek”).

• Konsekwencja logopedyczna – przy dużej dysproporcji wargi tracą kontakt ze sobą. Dziecko ma problem z prawidłową realizacją głosek dwuwargowych (p, b, m) oraz wargowo-zębowych (f, w), często kompensując to nienaturalnym unoszeniem dolnej wargi wysoko pod górne siekacze.

3. Przodozgryz

Żuchwa jest wysunięta nadmiernie do przodu, przez co dolne zęby zachodzą na górne.

• Konsekwencja logopedyczna – odwraca się całkowicie biomechanika artykulacji. Język ma tendencję do nadmiernego parcia na dolny łuk zębowy, co zniekształca brzmienie wielu głosek i drastycznie zmienia profil twarzy dziecka.

4. Zgryz krzyżowy

Zęby dolne zachodzą na zęby górne w kierunku policzkowym lub językowym (asymetria łuków).

• Konsekwencja logopedyczna – powoduje asymetrię pracy żuchwy. Dziecko podczas mówienia „ucieka” żuchwą w jedną stronę, co prowadzi do seplenienia bocznego (bardzo trudnego do skorygowania bez wyrównania szerokości łuków zębowych).

Logopeda i ortodonta – aparat ortodontyczny w trakcie terapii logopedycznej

To jeden z największych dylematów rodziców i terapeutów. Kto ma pierwszeństwo? Odpowiedź brzmi: to zależy.

• Najpierw logopeda (lub równolegle): jeśli wada zgryzu (np. zgryz otwarty) jest bezpośrednim skutkiem złej funkcji – czyli nieprawidłowego połykania z parciem języka i nawykowego oddychania przez usta – ortodonta niewiele zdziała bez nas. Nawet jeśli założy aparat i wyprostuje zęby, to potężny mięsień, jakim jest język, po zdjęciu zamków z powrotem wypchnie zęby do przodu. Musimy zmienić nawyk mięśniowy, by utrzymać efekt ortodontyczny.
• Najpierw ortodonta: jeśli wada jest czysto szkieletowa, uwarunkowana genetycznie, a ułożenie kości fizycznie uniemożliwia językowi prawidłową pracę (np. tak wąskie podniebienie, że język fizycznie się na nim nie mieści), ortodonta musi najpierw poszerzyć łuk zębowy, by dać nam przestrzeń do ćwiczeń.

Ważna uwaga o aparatach stałych

Pamiętaj i uprzedź rodzica: w pierwszych tygodniach po założeniu aparatu stałego wymowa malucha może ulec gwałtownemu pogorszeniu. W buzi pojawia się ciało obce, zmienia się czucie (propriocepcja), ślina leci mocniej, a tkanki mogą boleć. To nie jest moment na forsowanie nowych, trudnych głosek. To czas na ćwiczenia delikatne, odwrażliwiające i adaptacyjne.

Logopeda i ortodonta – jak budować profesjonalną współpracę?

Czas skończyć z wysyłaniem rodziców na konsultację z lakonicznym hasłem na karteczce: „Proszę skonsultować zgryz u ortodonty”. Buduj swoją markę specjalisty poprzez profesjonalny komunikat, np. „W badaniu logopedycznym stwierdzam seplenienie międzyzębowe oraz przetrwały, niemowlęcy typ połykania z silnym tłoczeniem języka w łuk zębowy. Zwracam się z prośbą o ocenę ortodontyczną pod kątem występowania zgryzu otwartego oraz ewentualnego wskazania do zastosowania aparatu z zaporą dla języka”. To są konkrety – i dla rodzica, i dla specjalisty.

Podsumowanie

Współczesna logopedia to logopedia interdyscyplinarna. Nie da się skutecznie pomóc dziecku, ignorując anatomię jego jamy ustnej, tak samo jak ortodonta nie wyleczy trwale pacjenta, ignorując jego nawyki mięśniowe. Dopiero gdy połączymy siły, efekty stają się stabilne, szybkie i spektakularne. Logopeda i ortodonta muszą współpracować na każdym etapie, żeby uzyskać jak najlepsze efekty.

A na koniec – zapraszam Cię do mojej przestrzeni, czyli do Klubu Logopedów. Na forum rozmawiamy na różne tematy, a specjaliści mają przestrzeń do dzielenia się swoimi historiami, pytaniami i wątpliwościami.

Mocno trzymam za Ciebie kciuki!